Je moeder zette de radio zachter zodra er bezoek aankwam. Niet omdat het te hard stond, maar omdat Willeke Alberti erdoorheen klonk. De buren mochten dat niet horen. Dit kleine, pijnlijke ritueel speelde zich af in duizenden Nederlandse huiskamers in de jaren zeventig, en het zegt meer over de Nederlandse samenleving dan welke sociologiestudie ook.
Het vonnis van de culturele elite
De hollandse schlager jaren 70 werd niet zomaar ongemodieus verklaard. Er werd actief een vonnis uitgesproken, door recensenten in de Volkskrant, door programmeurs bij de VARA en door muziekjournalisten die zichzelf spiegelden aan de Angelsaksische rockpers. Het bezwaar was meervoudig en meedogenloos. De teksten waren sentimenteel. De melodieën te makkelijk. De uitvoerders te gewoon, te dik, te Hollands, te weinig beatnik.
Maar er zat iets anders onder dat oordeel. De schlager sprak Nederlands, zong over gewone dingen als moeder, afscheid, dorpskermis en gebroken harten zonder omwegen. Dat gebrek aan verhulling werd gezien als een gebrek aan beschaving. Hoge cultuur vereist afstand; de schlager was schaamteloos direct. En dat directe gevoel bleek onverteerbaar voor degenen die zichzelf als smaakmakers beschouwden.
Wie er toch naar luisterde, en waar
De geografische kaart van de schlagerconsument was veelzeggend. In Brabant en Limburg klonk Will Tura uit de speakers zonder verontschuldiging, want daar bestond een aansluiting op de Vlaamse en Duitse schlagertradities die het genre minder vreemd maakten. In de Randstad was het anders. Daar was de schlager iets voor de portiekflat, de buurt met de goedkope woningbouw, de vakantie naar Lloret de Mar met een koffer vol cassettes.
Dat oordeel was ook een klassenoordeel. Wie jazz draaide of naar singer-songwriters luisterde, signaleerde een bepaald opleidingsniveau. De schlager signaleerde het tegendeel, en het ergste was: de cijfers weerspraken het volledig.
Platina en vernedering tegelijk
Heintje verkocht in zijn gloriejaren meer platen dan vrijwel iedere Nederlandse artiest voor of na hem. Willeke Alberti vulde de Ahoy keer op keer. Will Tura trok tienduizenden mensen naar zijn concerten in de Lage Landen, onderdeel van jaren 70 muziek die miljoenen Nederlanders in hun huiskamer hoorden. De paradox is haast surrealistisch: dit was de meest gekochte, meest beluisterde, meest bezochte muziek van het land, en tegelijkertijd de muziek die openlijk niet bestond.
Muziekbladen negeerden de albums of behandelden ze als curiositeiten. Omroepen die de schlager uitzonden werden gezien als tweederangs. Artiesten leerden hun eigen succes te relativeren in interviews, alsof ze zich voor iets moesten verontschuldigen. Het dubbelleven was totaal: thuis draaide de plaat, buitenshuis zweeg je erover.
Het kantelpunt: wanneer begon de ommekeer
De rehabilitatie begon niet plotseling. Ze sloop naar binnen via de popmuzikologie, via documentaires over vergeten hitmakers en via de opkomst van de nostalgie-economie. Generaties die als kind Heintje op de platenspeler hoorden draaien werden volwassen en wilden dat gevoel terug, maar nu zonder de bijbehorende schaamte. De postmoderne ironie deed ook haar werk: wie de schlager met een knipoog omarmt, beschermt zichzelf nog een keer tegen het directe sentiment.
Er was ook een demografische verschuiving. De culturele bewakers van de jaren zeventig en tachtig, de recensenten en omroepdirecteuren die het genre wegschreven, verdwenen geleidelijk uit de redacties. Hun opvolgers keken met andere ogen naar volkscultuur, mede gevoed door academische disciplines als cultural studies en memory studies, die populariteit als historisch gegeven serieus namen.
Van schaamte naar vitrine
Inmiddels staat de hollandse schlager in musea. Er zijn documentaires, boekwerken en universitaire scripties aan gewijd. Het Beeld en Geluid archief behandelt de schlagerhit als historisch document. Dat is verdiend, maar het roept ook een ongemakkelijke vraag op: bevrijdt die institutionele erkenning de muziek, of sluit ze haar op in een glazen vitrine?
Want er is iets paradoxaals aan de manier waarop de schlager nu wordt herdacht. Hij wordt benaderd met de taal van de academie, ingekaderd door curatoren, besproken in termen van ‘volkscultuur als erfgoed’. Dat is respectvol bedoeld, maar het is ook opnieuw een blik van bovenaf. De mensen die Willeke Alberti kochten deden dat niet omdat ze bezig waren met volkscultuur. Ze kochten haar omdat ze haar mooi vonden. Die eenvoud, juist die eenvoud die ooit zo veroordeeld werd, verdwijnt in de museale behandeling.
Wie bepaalt nú wat erfgoed is
De rehabilitatie van de schlager is in handen van dezelfde klasse die hem ooit veroordeelde: de universitair opgeleide, stedelijke cultuurmens met een bovengemiddeld inkomen en een abonnement op een kwaliteitskrant. Het verschil is dat diezelfde klasse nu de schlager interessant vindt, maar de mechanismen zijn niet veranderd. Nog steeds bepalen insiders wat de buitenkant waard is. Nog steeds is de goedkeuring van de elite een vereiste voor maatschappelijke erkenning.
Dat wil niet zeggen dat de herwaardering onoprecht is. Maar het is de moeite waard om te beseffen dat de intellectuele herontdekking van de hollandse schlager jaren 70 de machtsverhoudingen reproduceert die hem ooit veroordeelden. De muziek is nu erfgoed, maar de erfgoedbepaler is dezelfde persoon als de rechter van weleer, met een andere bril op.
Het meest eerlijke eerherstel zou er misschien uitzien als gewoon draaien, luid, zonder ironie, zonder academische toelichting. Gewoon Willeke op zaterdagmiddag, met het raam open, zodat de buren het kunnen horen.
De Hollandse schlager van de jaren zeventig is niet minder geworden doordat hij een halve eeuw lang met schaamte beluisterd werd. Die verdringing maakt hem juist interessant als spiegel van de Nederlandse samenleving: hoe een land met zijn eigen populaire cultuur omgaat, zegt veel over wie er mee mag doen en wie niet. De muziek heeft het overleefd. De vraag is of het eerherstel dat ze nu krijgt echt van haar is, of toch weer van iemand anders.
