Pakjesavond 1988: de schoenen staan bij de deur, het journaal is net afgelopen, en voor het gezin op de bank is er simpelweg geen keuze. Nederland 1 of Nederland 2. Wie de afstandsbediening pakt, kan hem meteen weer neerleggen. Dat veranderde begin jaren negentig radicaal, toen RTL 4 de feestdagen ontdekte als programmeerterrein en de publieke omroep voor het eerst serieuze concurrentie kreeg op de momenten die er het meest toe deden.
Twee kanalen en niemand die miste wat er niet was
Voor 1989 was de Nederlandse televisie een rustige, overzichtelijke wereld. De publieke omroep had het veld volledig in handen, en met Sinterklaas of Kerst was de programmering zo voorspelbaar als warme chocolademelk na het schaatsen. Het NOS Journaal, een vertrouwde familiefilm, misschien een feestelijk cabaret. Je wist wat je kreeg, en dat was prima. Sterker nog: die voorspelbaarheid was een deel van de magie. Sinterklaas hoorde bij de VARA of de AVRO, en Kerst was de TROS. Punt.
Kinderen keken naar wat er was. Ouders keken ernaar mee. Er was geen discussie over welke zender, want er was maar één echte keuze. Die schaarste schiep onbedoeld iets heel waardevols: een gedeelde kijkervaring voor het hele land tegelijk.
RTL 4 als breekijzer: de feestdagen als eerste slagveld
Op 2 februari 1989 startte RTL 4 zijn uitzendingen vanuit Luxemburg, slim buiten het bereik van de Nederlandse wetgeving op commerciële omroep. En al snel werd duidelijk waar de strijd het hevigst zou worden: rond de feestdagen. Niet toevallig. Sinterklaas en Kerst zijn de momenten waarop mensen massaal thuis zitten, de televisie aanzetten en, voor het eerst in hun leven, konden kiezen.
RTL 4 begreep dat instinctief. De feestdagen waren geen sentimentele verplichting maar een kijkcijferkans van de eerste orde. Commerciële televisie feestdagen in Nederland: het begrip bestond simpelweg nog niet. RTL 4 zou dat veranderen.
Wat de publieke omroep destijds deed, en waarom dat opeens niet meer vanzelfsprekend was
De publieke omroep had in de jaren tachtig een solide feestdagenformule opgebouwd. Het Sinterklaasjournaal zoals we dat kennen begon pas later echt vorm te krijgen, maar de traditie van speciale kinderprogrammering rond 5 december bestond al langer. Met Kerst draaide het om vertrouwde gezichtsbepalers: bekende presentatoren, klassieke films en een sfeer van deftige gezapigheid. Het werkte, omdat er niets anders was.
Maar zodra RTL 4 een alternatief bood, bleek die gezapigheid opeens een zwakte. Wat vroeger “betrouwbaar” heette, klonk nu ineens als “saai”. En dat was een probleem dat de publieke omroep jaren niet volledig zou oplossen.
RTL’s strategie: grote films, glossy presentatie en bewuste anti-degelijkheid
RTL 4 koos met Kerst voor een aanpak die bijna ostentatief Amerikaans was. Grote Hollywoodfilms, strak in scene gezette presentatoren met glanzende pakken en jurken, en een toon die zei: dit is entertainment, geen plicht. Waar de publieke omroep nog zweefde tussen informatief en vermakelijk, koos RTL 4 onomwonden voor de tweede optie.
Die anti-degelijkheid was nieuw voor Nederlandse huiskamers. Even wennen, zeker voor een generatie die groot was geworden met Mies Bouwman en Herman Stok. Maar voor jongeren en jonge gezinnen werkte het als een magneet. Je hoefde je niet te schamen dat je op eerste kerstdag een actiefilm beter vond dan een klassiek concert.
Veronica: de stoere underdog met een eigen plan
Veronica, dat in 1995 als zelfstandige commerciële zender verdervloog na het vertrek uit de publieke omroep, had een andere aanpak. Waar RTL 4 glanzend en Amerikaans was, was Veronica rauwer, mannelijker en nadrukkelijk niet bezig met het pleasen van het hele gezin. De kerstnacht op Veronica draaide om muziek, films en een sfeer die meer aan een goed gevulde kroeg deed denken dan aan een gezellige huiskamer.
Veronica was de zender die niet terugwilde naar de NOS, maar ook geen tweede RTL 4 wilde worden. Die eigenheid maakte het voor een specifiek publiek onweerstaanbaar, en zorgde ervoor dat de feestdagen rondom de televisie definitief een gefragmenteerd gezinsmoment werden. Wie had dat ooit gedacht: Sinterklaasavond, en vader kijkt Veronica terwijl moeder naar RTL 4 wil.
De publieke omroep slaat terug
De publieke omroep was aanvankelijk verbouwereerd, maar niet werkeloos. Direct als reactie op het commerciële geweld werden formats bedacht en versterkt die de emotionele band met het publiek moesten herstellen. Het Sinterklaasjournaal groeide in de jaren negentig uit tot de hechte traditie die het vandaag nog steeds is, bewust positioneerd als “van ons”, oncommercieel en kindgericht.
Met Kerst zocht de publieke omroep zijn kracht in lokale verbondenheid, Nederlandse muziek en programma’s die bewust niet probeerden te concurreren op spektakel maar op gevoel. Dat was slim. Je kunt van RTL 4 nooit winnen met een grotere film, maar je kunt wel winnen met een programma dat kijkers het gevoel geeft dat het speciaal voor hen gemaakt is.
Nieuwe tradities zonder publieke omroep: commerciële zenders als uitvinders van kerstnostalgie
Wat weinig mensen zich realiseren: sommige dingen die wij nu als “klassieke feestdagentelevisie” ervaren, zijn helemaal niet uitgevonden door de publieke omroep. RTL 4 introduceerde filmmarathons op kerstavond als een vanzelfsprekendheid. De grote galashow met sterren, de kijkcijferspecials met compilaties van het jaar: formats die commerciële zenders in de jaren negentig introduceerden en die daarna door iedereen werden overgenomen.
Nostalgie is een merkwaardig ding. Wat in 1993 nog fris en commercieel klonk, voelt dertig jaar later aan als een vertrouwde traditie. De grens tussen “echt” en “uitgevonden” verdwijnt snel als een formule maar lang genoeg werkt.
Wat dit betekende voor de families op de bank
Voor gezinnen was de komst van keuzevrijheid een gemengde zegen. Enerzijds geweldig: eindelijk iets voor iedereen. Anderzijds leidde het tot de eerste echte televisieruzies op pakjesavond. Wie mocht kiezen? Wat als de kinderen RTL 4 wilden en opa NOS? De afstandsbediening werd een familiepolitiek instrument.
Die kleine verschuiving, van één gezamenlijk kanaal naar een onderhandeling over de televisie, is in retrospect een van de meest ingrijpende culturele veranderingen van de jaren negentig. Niet in het nieuws, niet in de politiek, maar gewoon op de bank, met koek en warme chocomel erbij.
De kijkcijferstrijd in concrete termen
De feestdagen werden in de jaren negentig de scherpste meetmomenten voor alle zenders. Kijkcijferbureaus registreerden hoe RTL 4 met name met Kerst flinke delen van het publiek wegtrok bij de publieke omroep. Op eerste kerstdag 1992 en 1993 bereikten grote RTL 4-films kijkcijfers die de publieke omroep rechtstreeks deden voelen. Het zijn die concrete avonden die programmamakers bij de NOS, VARA en AVRO wakker schudden.
Wat overleefde en wat sneuvelde
Nu, in november 2026, is het interessant om te zien wat standhield. Het Sinterklaasjournaal op de publieke omroep is sterker dan ooit, een haast onaantastbare instelling. De grote kerstfilmmarathon op commerciële zenders bestaat nog steeds, al concurreert die tegenwoordig net zo hard met streamingdiensten als met andere televisiezenders. Veronica is er nog, maar de stoere underdog-identiteit is vervaagd.
Wat sneuvelde: de gedachte dat één zender het feestdagenaanbod kon domineren. Die illusie duurde maar een paar jaar, van 1989 tot halverwege de jaren negentig, en daarna was het landschap voorgoed gefragmenteerd.
De verovering was nooit af
De jaren negentig zijn het permanente keerpunt in hoe Nederlanders televisie en feestdagen aan elkaar koppelen. RTL 4 en Veronica pakten niet alleen kijkcijfers: ze veranderden de manier waarop een heel land nadenkt over wat een feestdag op de bank betekent. Niet meer één gezamenlijk moment, maar een persoonlijke keuze binnen een familiaire setting. Dat klinkt misschien als verlies, maar het is ook een vorm van vrijheid die niemand meer zou willen missen.
De komst van commerciële televisie veranderde de feestdagen voor de buis blijvend. De publieke omroep moest zijn programmering herzien, RTL 4 bouwde in korte tijd eigen kijktradities op, en kijkers kregen voor het eerst echte keuze op Sinterklaasavond en eerste kerstdag. Wat in de jaren negentig als verstoring voelde, is inmiddels onderdeel van hetzelfde nostalgische beeld dat mensen bewaren van die periode.
