Je ziet het elke ochtend in augustus weer: kinderen met een tas die groter lijkt dan zijzelf, op weg naar de eerste schooldag. Maar de tas die ze dragen ziet er heel anders uit dan die van twintig of dertig jaar geleden. Waar vroeger een stugge boekentas met twee kliksloten de norm was, hangt er nu een lichtgewicht rugzak met een opvallend logo op de rug. Die verandering is niet toevallig.
De jaren 60: de stugge aktetas die je vader ook had
Begin jaren zestig zag een schooltas er nog uit als iets wat je ook bij de rechter op tafel kon leggen. Bruin leer, stevige sloten, een handvat dat na een paar jaar glanste van het gebruik. Vaders die hun aftandse werktassen doorgaven aan hun kinderen. Geen gezeur, tas is tas.
Dat was precies de gedachte. De schooltas vroeger als verlengstuk van degelijkheid en spaarzaamheid. Je kocht één tas en die ging tien jaar mee. Kapot was geen optie. De tas vertelde: wij zijn mensen die zuinig zijn, die kwaliteit waarderen en niet zeuren over de kleur.
Status zat niet in het merk, maar in het materiaal. Echt leer was beter dan nepleer. Een goede sluiting beter dan een kapot snoertje. De boekentas was onpersoonlijk en daarin lag juist het punt: je deed niet aan opvallen.
De jaren 70: synthetisch en betaalbaar, maar ook anoniem
De jaren zeventig brachten plastic, nylon en vinyl. Tassen werden goedkoper, lichter en in meer kleuren leverbaar. Oranje. Bruin. Oker. Kleuren die je tegenwoordig alleen nog tegenkomt in kringloopwinkels en op nostalgiesites.
De democratisering van de schooltas was een feit: niet meer één stugge leren bak voor iedereen, maar een synthetische tas die een gezin van vijf kinderen kon aanschaffen zonder de maandelijkse begroting te slopen. Handig. Maar ook anoniem. De tas zei niets meer over je. Hij was er gewoon.
Toch sloop er iets nieuws naar binnen: de eerste pogingen tot persoonlijkheid. Een stickertje op de sluiting. Een sleutelhanger. Kleine tekens dat er een mens achter de tas zat.
De jaren 80: canvas, buttons en stiften
Dan de jaren tachtig. Als je die generatie bent, weet je het nog: de canvas tas als leeg doek. En dat doek werd ingevuld. Met stiften, met naald en draad, met buttons van Duran Duran of De Dijk met de tekst van een nummer dat je op dat moment je leven vond.
De schooltas werd een uiting van wie je wilde zijn. Of liever: van welke groep je erbij wilde horen. Punkbuttons betekenden iets anders dan een zorgvuldig getekend Depeche Mode-logo. Het maakte uit wat er op je tas stond, want andere kinderen lazen mee.
Opmerkelijk genoeg was de tas zelf heel goedkoop. Een canvas schoudertas van de markt, vijf gulden. Het ging niet om het ding, het ging om wat je ermee deed. Dat was een fundamentele verschuiving ten opzichte van de decennia ervoor.
De jaren 90: het logogevecht
En toen kwamen de jaren negentig en werd het merk zelf de boodschap. Eastpak. Jansport. Later Nike, Adidas, Kipling. De tas mocht niks op staan, zolang het logo maar groot genoeg was.
Dit was het decennium van de schooltas als statussymbool in de meest letterlijke zin. Wie een Eastpak had, was iemand. Wie een merkloos exemplaar uit de Action droeg, voelde dat elke dag opnieuw. Het klinkt hard, maar iedereen die er middelbare school in de jaren negentig op heeft zitten weet dat het waar is.
De rugzak verving definitief de schoudertas. Twee schouderbanden, een groot vak, een klein vak voorop. Ergonomisch een stap vooruit, sociaal een mijnenveld. De kleur van je Eastpak werd even zorgvuldig gekozen als een huwelijksring. Navy blue was veilig. Felroze was een statement. Camouflage was voor een specifiek type jongen.
Wat er in de tas zat, veranderde net zo hard
Maar de schooltas vroeger veranderde niet alleen van buiten. Ook de inhoud vertelde een verhaal over het decennium.
In de jaren zestig en zeventig werden schoolboeken ingekaft met behangpapier of kraftpapier. Een ritueel aan het begin van elk schooljaar, samen met je moeder aan de keukentafel. Het boek moest beschermd worden, want het was van de school en je betaalde voor schade.
In de jaren tachtig kwamen schriften met gekleurde kaften. In de jaren negentig werden die kaften holografisch, glanzend, soms met popsterren of voetballers. De inhoud van de tas was een verlengde van de tas zelf: een persoonlijke presentatie aan de wereld.
En het gewicht? Dat was consistent zwaar, door alle decennia heen. Andere oorzaak, zelfde rugpijn. In de jaren zestig omdat alles van leer was en boeken dik waren. In de jaren negentig omdat je naast schoolboeken ook een etui ter grootte van een broodtrommel meezeulde en drie paar gymschoenen omdat je nooit wist welke dag gym was.
De vergeten details die iedereen herkent
Er zijn dingen aan de schooltas die nooit in een geschiedenisboek komen, maar die elke generatie op zijn eigen manier heeft meegemaakt.
- De sluiting die altijd op het verkeerde moment weigerde, precies als de leraar vroeg om je huiswerk.
- Het binnenste vak dat langzaam vulde met losse balpennen, prikpennen, een kapot gummetje en een mysterieuze sleutel waarvan je niet meer wist welk slot daarbij hoorde.
- De onderkant van de tas als een soort archeologische laag, waar je na de zomervakantie dingen terugvond die je in maart was kwijt geraakt.
Elke generatie verdiende zijn rugpijn op een andere manier, maar de rugpijn zelf was universeel.
Wat een tas zegt over zijn tijd
Als je alle schooltassen van de afgelopen vijftig jaar naast elkaar legt, zie je meer dan modeverandering. Je ziet economische golven, opvoedingsidealen en culturele verschuivingen.
De leren aktetas zegt: wij zijn spaarzaam en serieus. De canvas tas met buttons zegt: wij definiëren onszelf. De Eastpak met groot logo zegt: wij meten onze waarde aan merken. En de huidige generatie schoolkinderen, die steeds vaker opgroeit met duurzame, merkloze tassen van gerecyclede materialen? Die zegt: wij weten dat het anders moet.
De cirkel is opmerkelijk rond. Na decennia van logo’s en statussymbolen is de nieuwe schooltas weer bijna anoniem, maar nu uit overtuiging in plaats van uit zuinigheid. Of misschien is het toch hetzelfde: elke generatie geeft zijn eigen invulling aan wat een tas moet zeggen.
Van de stugge aktetas in de jaren zeventig tot de gelabelde rugzak van nu: de schooltas volgde altijd de tijd. Niet alleen in materiaal of vorm, maar ook in wat hij moest uitstralen. Wie zijn oude tas nog heeft, houdt eigenlijk een stukje van zijn schooltijd vast, precies zoals die was.
