Een verzameling oude VHS-banden, symbool voor de internationale filmambities van de jaren tachtig en negentig Een verzameling oude VHS-banden, symbool voor de internationale filmambities van de jaren tachtig en negentig

Hoe ‘Flodder in America’ en andere Nederlandse films de stap naar het buitenland waagden

In 1992 stapten de Flodders op een vliegtuig richting Amerika. Niet voor vakantie, maar om te bewijzen dat ruw Hollands humor net zo goed werkt in een bioscoop in Ohio als in een zaaltje in Zaandam. Flodder in America was misschien wel het meest ambitieuze en meest ongemakkelijke experiment in de geschiedenis van de Nederlandse exportdroom. En het was zeker niet het enige.

De exportkoorts die Nederland greep

In de jaren tachtig en negentig waaide er een nieuwe wind door de Nederlandse filmindustrie. Het succes van films als Flodder (1986) en De Lift (1983) gaf producenten het gevoel dat er iets bijzonders in de lucht hing. Als deze films het thuis zo goed deden, waarom dan niet daarbuiten? Het idee dat Nederlandse films buitenland jaren 90 konden veroveren, was geen wensdenken meer. Het was strategie.

Producent Dick Maas opende deuren in Duitsland en de VS. John de Mol senior had internationale contacten. En overal klonk dezelfde overtuiging: Europese humor was in opkomst, kijk maar naar wat de Britten en Fransen deden. Nederland kon meedoen. Sterker nog, Nederland moest meedoen.

Flodder in America: de Hollandse chaos netjes ingepakt

De derde Flodder-film was van meet af aan anders bedoeld. Regisseur Dick Maas wist dat hij een film moest maken die ook voor een Amerikaans publiek begrijpelijk was. Dat klinkt logisch, maar het betekende in de praktijk dat een aantal van de rauwste grappen uit het originele Flodder-universum simpelweg niet konden blijven. De Flodders waren in hun eigen films ongeremd, grof en soms regelrecht aanstootgevend. Dat was precies de charme.

Voor de Amerikaanse markt werden scènes herschreven of verzacht. Niet omdat de makers het zelf wilden, maar omdat distributeurs in de VS aangaven dat bepaald taalgebruik, bepaalde seksuele toespelingen en sommige vormen van sociaal commentaar niet zouden landen bij een breed Amerikaans bioscooppubliek. Het resultaat was een Flodder-film die misschien netter was, maar ook net iets minder scherp.

Wat bleef, was het visuele spektakel. Amerika als decorstuk werkte goed: de contrast tussen de chaotische familie en de gepolijste Amerikaanse omgeving leverde beelden op die ook zonder culturele context grappig waren. Maar de diepere laag, de sociale kritiek op standsbesef en hypocrisie die de eerste film zo sterk maakte, verdampte grotendeels.

Acteurs die bleven, acteurs die verdwenen

Een van de meest opvallende dingen aan de internationale versies van Nederlandse films was dat de cast soms ingrijpend veranderde. Bij Flodder in America bleef de kernfamilie intact: Nelly Frijda, Tatjana Simic, Huub Stapel en de rest van de vertrouwde namen waren erbij. Maar in coproducties waarbij internationaal geld meespeelde, was het een ander verhaal. Dan drongen buitenlandse distributeurs erop aan dat er minimaal één herkenbaar gezicht voor hun markt bij zat. Kleine Nederlandse bijrollen werden geschrapt ten faveure van Engelstalige acteurs die in Amerika of Duitsland wat naamsbekendheid hadden. Voor het thuispubliek voelde dat onwennig aan, alsof er stukken uit een vertrouwd tapijt waren geknipt.

Welke grappen sneuvelden aan de grens

Humor exporteren is een van de moeilijkste kunstvormen die er bestaat. Wat in Rotterdam plat op zijn bek valt van het lachen, haalt in Detroit geen glimlach op. Dat merkte de Nederlandse filmindustrie keer op keer.

Neem de typisch Nederlandse ironie over bureaucratie, over de sociale woningbouw, over wij-zij-denken tussen klassen. Die grappen zijn ingebakken in een heel specifieke maatschappelijke context. Een Amerikaans publiek dat die context niet kent, ziet alleen een chaotische familie en begrijpt niet waarom de buren zo’n groot probleem zijn. De spanning die de humor draagt, ontbreekt.

Wat er voor in de plaats kwam, was vaak fysiekere komedie. Visuele gags, slapstick, miscommunicatie door taalbarrières. Minder subtiel, maar wel universeler. Of dat een verbetering was, hangt af van wie je het vraagt.

Het thuispubliek: trots, maar ook een beetje bedrogen

In Nederland werd het nieuws over internationale uitbrachten altijd met enthousiasme ontvangen. Onze Flodders in Amerika! kopten de roddelbladen. Er was oprechte trots. Maar zodra mensen de film hadden gezien en merkten dat sommige scènes anders waren, of dat bepaalde karaktereigenschappen waren afgeslepen, sloeg dat gevoel om.

Het was een specifieke vorm van teleurstelling: je herkent je eigen film niet meer helemaal. Alsof iemand je lievelingsgrappige oom heeft gevraagd zich netjes te gedragen op een buurtfeest. Hij is er nog wel, maar hij is niet helemaal zichzelf.

Andere Nederlandse films die de sprong waagden

Flodder was zeker niet alleen. De Lift werd al in 1983 international uitgebracht en deed het in Duitsland redelijk. Dick Maas volgde dat op met Amsterdamned (1988), een thriller die in meerdere landen werd verkocht en in de VS zelfs in bioscopen draaide. De film profiteerde van een universeler genre: thrillers reizen beter dan komedies, omdat ze minder afhankelijk zijn van cultureel gedeelde referenties.

Amsterdamse coproducties, waarbij Belgisch, Duits of Frans geld meedeed, kwamen ook voor. Die films waren van tevoren al ontworpen voor een breder publiek, wat ze soms internationaal toegankelijker maakte, maar nationaal ook een beetje kleurloos.

Wat de buitenlandse pers ervan vond

De ontvangst in het buitenland was vriendelijk, maar zelden enthousiast. Amerikaanse recensenten die Flodder in America bespraken, noemden de film ‘amiable but slight’. Aardig, maar niet memorabel. In het VK werd de film nauwelijks gedistribueerd. In Duitsland, traditioneel een goede afzetmarkt voor Nederlandse producties, deed de film het beter, mede dankzij de geografische en culturele nabijheid.

Het probleem was distributie, niet altijd kwaliteit. Films kwamen vaak in kleine zalen terecht, zonder marketingbudget, zonder ster op de poster die mensen kenden. Ze verdwenen snel van het doek.

Bijna onvindbaar: het lot van de internationale versies

Vandaag de dag zijn de internationale versies van veel van deze films nagenoeg onvindbaar. De Engelstalige cut van Flodder in America duikt sporadisch op via buitenlandse streamingdiensten of oude VHS-aanbiedingen op verzamelaarsmarkten. Maar een officiële heruitgave op moderne platformen? Die is er nauwelijks.

Dat zegt iets. De internationale ambities van toen zijn niet geborgd in een archief dat toegankelijk is. Ze leven voort als anekdotes, als oud krantenkniipsel, als een VHS-bandje op een zolder in Nijmegen.

Wat filmmakers van nu hiervan kunnen leren

De exportkoorts van de jaren tachtig en negentig was geen mislukking, het was een leerschool. Nederlandse films buitenland jaren 90: het lukte soms, het mislukte vaker, maar de lef was er. Wat hedendaagse makers mee kunnen nemen is dit: aanpassen voor een buitenlands publiek werkt alleen als je de kern bewaart. Zodra je je eigen grappigste, scherpste kantjes afvijlt om ergens bij te horen, verlies je precies wat jou de moeite waard maakt.

De films die het vandaag internationaal wél redden, zijn juist radicaal zichzelf. Dat is misschien de echte les van de Flodders in Amerika.

De Flodders hebben Amerika niet veroverd. Ze hebben het wel geprobeerd, en dat verhaal van een industrie die geloofde dat haar eigen humor de wereld kon aanspreken, is minstens zo boeiend als de films zelf. Heb jij thuis nog een buitenlandse VHS-band liggen? Laat het weten in de reacties.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *