Je keek niet naar de meester, je keek naar het vel papier dat hij uitdeelde. Gestencild, een beetje scheef gekopieerd, met die lila inkt die nog zacht aanvoelde als je erover wreef. Het script van het schooltoneel. Terwijl het blad naar je toe schoof over de tafel, zocht je ogen meteen de namen: welke rol was voor jou, en waarom stond er op bladzijde drie een zin die je echt niet begreep?
De dag dat het script werd uitgedeeld
Het schooltoneel vroeger basisschool was geen project dat je kon voorbereiden. Het overkwam je gewoon, ergens in het najaar of vlak voor de kerstvakantie, op een dinsdagmiddag als je eigenlijk op rekenen had gerekend. De juf legde het script op je tafel en zei: lees maar vast door. En daarmee begon alles.
Die eerste lezing bepaalde meer dan je dacht. Wie direct wist welke rol hij wilde, zette al zijn hoop op dat ene karakter. Wie twijfelde, hoopte stiekem dat de keus voor hem gemaakt zou worden. Want audities, die waren er vrijwel nooit.
Rolverdeling zonder audities: een stijl apart
De meester of juf wees de rollen toe met een zelfvertrouwen dat geen ruimte liet voor discussie. Hoe dat systeem precies werkte, was nooit helemaal duidelijk. Maar iedereen voelde het: de uitbundige leerling werd de koning of de heks. De stille jongen werd de herder met twee regels tekst. En dan was er altijd iemand die de boom speelde. Letterlijk. Met armen omhoog en een kartonnen kroon op zijn hoofd.
Niemand protesteerde hardop. Achteraf, op het schoolplein, was er wel gemompel. Maar de verdeling stond. En dan begon het echte werk.
Het script zelf: lila inkt en onbegrijpelijke zinnen
De teksten op die gestencilde blaadjes waren soms van een toneelschrijver die duidelijk niet aan negenjarigen had gedacht. Zinnen als “Edele vorst, uw genade kent geen grenzen” werden door kinderen hardop geoefend in de gang, zonder enig idee wat ze betekenden. Je leerde de tekst zoals je een liedje leert: op klank, op ritme, op de plek in de zin waar de andere stem moest beginnen.
Typefouten in het script werden soms pas ontdekt tijdens de uitvoering zelf. Of nooit.
De gymzaal als schouwburg
De aula of gymzaal werd omgebouwd met wat de school in huis had: tafels als podium, gordijnen die aan een touw hingen en niet altijd gelijkmatig schoven. Stoelen voor het publiek werden in rijen gezet door kinderen die daar eigenlijk te klein voor waren. Het rook naar zaagsel en gymschoenen, en toch voelde het op de avond zelf als een echt theater.
Dat zat hem in de details. De spots, als de school die had, of anders een paar losse lampen die op een stoel werden gezet. Het gefluister achter het gordijn. De kinderen die door een kier tuurden om te zien hoe vol de zaal al was.
Karton, tempera en wasmiddeldozen
Het decor was een bouwwerk van ouderlijke inzet en creatieve nood. Grote stukken karton, afkomstig van verpakkingen die ouders hadden verzameld, werden geverfd met temperaverf in felle kleuren. Kastelen kregen trapeziumvormige torentjes. Bossen bestonden uit groen geschilderde plakkaatkartons die tegen de muur stonden geleund. Wasmiddeldozen werden fonteinen, tronen of rotsen.
De geur van die verf op karton, net droog maar nog een beetje plakkerig, is voor veel mensen tot op de dag van vandaag onlosmakelijk verbonden met het schooltoneel. Een heel decennium later ruik je die geur ergens en je bent er weer, in dat koude lokaal op een woensdagmiddag.
Kostuums van zolder en van de naaimachine
Ouders kregen een briefje mee. Thuis werd geknutseld, genaaid en gezocht. Moeders haalden gordijnstof tevoorschijn voor een mantel. Vaders plakten zwaarden van karton en bedekten ze met aluminiumfolie. Van oma’s zolder kwamen hoeden, sjaals en schoenen die twee maten te groot waren. Het kind dat de prins speelde, stond op de avond zelf in een jasje dat eigenlijk van een oom was en een kroon die scheef zat maar wél van echt goudkleurig karton.
Repetities in de gang
De repetities verliepen chaotisch op een manier die langzaam structuur aannam. In de gang, buiten het lokaal, oefenden groepjes hun scènes terwijl binnen de rest gewoon sommen maakte. Niemand wist precies wat er van hem verwacht werd tot de generale repetitie alles veranderde.
Want de generale repetitie was het keerpunt. Ineens stond iedereen in kostuum, op het echte podium, met de echte muziek als die er was. En dan besefte je het: dit gaat echt gebeuren. Morgen zitten daar onze ouders.
Vlak voor het gordijn openging
Die laatste minuten voor de uitvoering zijn waarschijnlijk de meest universele schoolherinnering die er bestaat. De juf die fluisterde dat iedereen stil moest zijn. Het geroezemoes van het publiek achter het gordijn. Iemand die zijn tekst ineens vergeten was, helemaal weg, en in paniek naar de juf keek die dan snel de eerste woorden influisterde. De boom die zijn armen al omhoog hield, hoewel het gordijn nog dicht was.
En dan ging dat gordijn open. Soms te vroeg. Soms scheef. Soms bleef hij halverwege hangen.
De uitvoering: wat er altijd misging
Er ging altijd iets mis. Altijd. Iemand liep de verkeerde kant op. Een decorstuk viel om. Er werd te hard gelachen door het publiek op een moment dat helemaal niet grappig bedoeld was, en daardoor schoot de acteur in kwestie ook in de lach. Een tekstregel werd overgeslagen waardoor een ander kind een halve scène te vroeg zijn entree maakte.
En het maakte niemand iets uit. De ouders klapten. De kinderen stonden te stralen. De juf zuchtte van opluchting. Alles wat er misging, versterkte alleen maar het gevoel dat dit iets echts was, iets van ons samen, niet van een professioneel gezelschap.
Wat er na afloop overbleef
Na afloop kwamen ouders naar voren voor foto’s. Niet met een telefoon zoals nu, maar met een compact camera met een flits die te lang nodig had om op te laden. De kostuums gingen mee naar huis. Het decor werd omgezet of weggegooid. De scripts verdwenen in een la of in de prullenbak.
En toch: vraag een willekeurige vijftigjarige naar zijn schooltoneel en hij vertelt je binnen dertig seconden welke rol hij had, wat er misging en hoe de gymzaal rook. Het schooltoneel vroeger basisschool liet een soort herinnering achter die dieper gaat dan de meeste schoolse dingen. Misschien juist omdat het nooit perfect was. Omdat het echt was. Karton en tempera, een gordijn dat scheef hing en een tekst die niemand helemaal begreep, maar die iedereen toch kende.
Het schooltoneel was geen professionele productie en dat maakte het niet minder. De jongen die de boom speelde, het meisje dat de tekst van iedereen kende, het kartonnen decor dat half omviel: het hoorde er allemaal bij. Die geur van verf op karton en de spanning vlak voor het gordijn openging, zitten er bij veel mensen nog in. Niet omdat het perfect verliep, maar juist omdat het dat niet deed.
